Công chúa Nguyễn Phúc Như Mai – con gái vua Hàm Nghi

Công chúa Nguyễn Phúc Như Mai ( 阮福如梅 ) – con gái vua Hàm Nghi là người phụ nữ Việt Nam đầu tiên có bằng Thạc Sĩ Pháp và đến khi mất vẫn được người Pháp quý mến

Trong dòng chảy của sử Việt, có những cái tên bị lãng quên bởi thời gian và khoảng cách địa lý, nhưng cốt cách của họ thì vẫn luôn lấp lánh. Đó chính là Công chúa Như Mai (tên đầy đủ: Hàm Nghi Như Mai) – trưởng nữ của vị vua yêu nước Hàm Nghi.

Công chúa Như Mai có tên đầy đủ là Nguyễn Phúc Như Mai (阮福如梅, 1905–1999) là trưởng nữ của vua Hàm Nghi và vương phi Marcelle Laloë, một phụ nữ người Pháp. Bà là một trong những nhân vật xuất sắc và hiếu thảo nhất của hoàng tộc triều Nguyễn sống lưu vong tại Pháp.

Công chúa Như Mai sinh tại Algiers (thủ đô Algérie), trong thời gian vua Hàm Nghi bị thực dân Pháp đưa đi lưu đày biệt xứ. Trong giai đoạn đầu thế kỷ 20, khi tư tưởng “trọng nam khinh nữ” vẫn còn nặng nề và giáo dục cho phụ nữ chưa được coi trọng, Công chúa Như Mai đã tạo nên một kỳ tích chấn động khi bà không chỉ thông thạo nhiều ngoại ngữ như tiếng Pháp, tiếng Anh, tiếng Ả Rập và tiếng Việt (Công chúa được sinh ra và sống tại Algiers (Algérie) — một quốc gia nói tiếng Ả Rập). Bà còn dấn thân vào những ngành khoa học khô khan mà ngay cả nam giới còn e ngại. Như Mai chính là Công chúa Việt Nam và cũng là phụ nữ Việt Nam đầu tiên tốt nghiệp Thạc sĩ (Thạc sĩ Nông nghiệp) tại Pháp. Bà đỗ đầu khóa tại Viện Khảo cứu Nông nghiệp Quốc gia Pháp (nay là INRAE) – một thành tích mà ngay cả những nam nhân thời đó cũng phải ngả mũ thán phục. Bà tốt nghiệp thủ khoa, vượt qua nhiều sinh viên Pháp. Sau khi lấy bằng thạc sĩ về Nông Lâm, bà tiếp tục học thêm và lấy bằng về Hóa học và Hóa sinh học.

Phần lớn trong cuộc đời của công chúa Nguyễn Phúc Như Mai, bà làm việc tại Viện Nghiên cứu Nông nghiệp Pháp, rồi chuyển đến tỉnh Dordogne và Corrèze, nơi bà hỗ trợ người dân địa phương kỹ thuật trồng trọt. Nguyễn Phúc Như Mai đem kỹ thuật trồng trọt về giúp dân nghèo Dordogne và Corrèze, biến vùng đất này trở thành một vùng nông nghiệp phát triển nên bà được dân địa phương hết sức quý trọng, bầu bà vào giữ nhiều vị trí chủ chốt ở địa phương

Cho đến cuối đời, công chúa Như Mai vẫn không lấy chồng, bà dành cả đời để phụng dưỡng cha mẹ, thể hiện lòng hiếu thảo sâu sắc. Sau khi vua Hàm Nghi mất, bà cùng các em Như Lý và Minh Đức đưa hài cốt vua từ Algerie về Pháp, an táng tại làng Thonac, tỉnh Dordogne.

Trong ánh mắt của người Pháp, bà là một người phụ nữ tài giỏi, khiêm tốn và đầy lòng yêu nước. Công chúa Như Mai là biểu tượng đẹp của trí tuệ và đạo hiếu Việt Nam nơi đất khách quê người. Bà được người Pháp trìu mến gọi là “Princesse d’Annam” – Công chúa An Nam. Dù sống xa Tổ quốc, nhưng ngay từ nhỏ, bà đã được nuôi dạy trong một môi trường giáo dục nghiêm cẩn của phương Tây kết hợp với lòng tự tôn dân tộc sâu sắc từ người cha vĩ đại là ​vua Hàm Nghi – một tâm hồn nghệ sĩ và một trái tim yêu nước nồng nàn – đã truyền cho con gái mình nghị lực phi thường. Ông không muốn các con mình chỉ là những “ông hoàng bà chúa” hữu danh vô thực, mà phải là những người có tri thức để ngẩng cao đầu với thế giới.

​Dù mang danh công chúa và có học vị cao, bà Như Mai chọn lối sống giản dị, cống hiến hết mình cho khoa học. Bà đã dành nhiều năm nghiên cứu các giống cây trồng, góp phần không nhỏ vào ngành nông nghiệp của nước Pháp và Algérie thời bấy giờ. ​Điều khiến người ta xúc động nhất chính là cốt cách của bà. Suốt cuộc đời, dù sống trong nhung lụa hay khi gia đình gặp biến cố, bà vẫn giữ gìn phong thái của một công chúa phương Đông: đoan trang, uyên bác và đầy lòng nhân ái.

Bà cũng chính là người đã chăm sóc vua Hàm Nghi trong những năm tháng cuối đời tại biệt thự Gia Long (Algérie), cùng ông chia sẻ nỗi nhớ quê hương Việt Nam da diết. Trong suốt thời gian học tập và làm việc, bà luôn giữ gìn văn hóa Việt, mặc trang phục truyền thống theo ý nguyện của vua cha.

Công chúa Như Mai cũng là tác giả hai tác phẩm được người đương thời rất trân trọng là:

• Tương tế và hợp tác nông nghiệp ở Algérie (La Mutualité et la coopération agricoles en Algérie,(1929)
• Vai trò của người phụ nữ ở thuộc địa” (Le rôle de la Femme dans la Colonisation, 1930)

Công chúa Nguyễn Phúc Như Mai qua đời năm 1999 tại Corrèze, nước Pháp (hưởng thọ 94 tuổi), được an táng trong khuôn viên Vua cha, mẹ và em trai. Bà ra đi nhưng đã để lại một tấm gương sáng ngời về tinh thần cầu tiến, hiếu học của người phụ nữ Việt Nam. Bà chứng minh rằng: Dù ở bất cứ đâu, dù trong hoàn cảnh nghiệt ngã nhất, tri thức và nhân cách chính là “vương miện” quý giá nhất của một người phụ nữ.

Lâu đài De Losse của bà ở Dordogne được xếp hạng di tích văn hóa lịch sử của Pháp.